Bạn có từng cảm thấy đau đầu, hồi hộp hay mệt mỏi kéo dài mà không rõ nguyên nhân? Nhiều người đi khám nhiều lần vì các triệu chứng cơ thể, nhưng kết quả lại “bình thường”. Điều ít được nhận ra là: đôi khi, những biểu hiện này không bắt nguồn từ một bệnh lý thực thể rõ ràng, mà là cách cơ thể phản ứng với stress và lo âu. Mùa khám sức khoẻ định kỳ đang tới gần, hãy cùng tìm hiểu thêm về 1 khía cạnh trong chăm sóc sức khoẻ – sức khoẻ tâm lý.
Khi cơ thể lên tiếng cho tâm trí
Căng thẳng tâm lý không chỉ ở lại trong tâm trí. Nó còn có thể biểu hiện trên cơ thể dưới dạng triệu chứng như: đau đầu, chóng mặt, tức ngực, tim đập nhanh, khó thở, rối loạn tiêu hóa, căng cơ, mệt mỏi, đổ mồ hôi, rối loạn giấc ngủ, khó tập trung, khó hoàn thành công việc kể cả nhỏ nhặt….
Chẳng hạn, một người có thể liên tục đi khám bệnh vì đau bụng, khó chịu ở ngực hoặc đau đầu,… các triệu chứng này nặng hơn khi lo lắng, đau buồn, kiệt sức hoặc có mâu thuẫn xung đột trong cuộc sống.
Điều này xảy ra vì não và cơ thể được kết nối thông qua hệ thần kinh và các hormone căng thẳng. Khi một người chịu áp lực cảm xúc, cơ thể có thể ở trạng thái “chiến đấu hoặc bỏ chạy” quá lâu, dẫn đến tăng nhịp tim, căng cơ, thay đổi nhịp thở và rối loạn tiêu hóa. Theo thời gian, căng thẳng mãn tính có thể làm các triệu chứng trở nên dữ dội và thường xuyên hơn. Đó là lý do tại sao căng thẳng cảm xúc cần được coi là một vấn đề sức khỏe, không nên bị xem nhẹ như một biểu hiện của sự yếu đuối.
Nhận ra mối liên hệ này giúp bệnh nhân được chăm sóc sức khoẻ tốt hơn và giảm bớt áp lực, stress không cần thiết.
Tâm lý và cơ thể tương tác như thế nào
Mối quan hệ giữa sức khoẻ tâm lý và thể chất là hai chiều. Căng thẳng có thể làm trầm trọng thêm các bệnh lý hiện có như rối loạn tiêu hóa, các bệnh về da, đau mãn tính và các triệu chứng tim mạch.
Trong mối quan hệ ở chiều ngược lại, có những bệnh lý về thể chất có thể gây ra lo lắng, mất ngủ, sợ hãi… Tâm lý đó lại càng khiến các triệu chứng thể chất càng tệ hơn. Vòng luẩn quẩn này rất khó phá vỡ nếu không có sự hỗ trợ phù hợp.
Thỉnh thoảng cảm thấy lo lắng là một phần bình thường của cuộc sống. Tuy nhiên, người mắc chứng rối loạn lo âu (GAD) lại thường xuyên có sự lo lắng quá mức và dai dẳng về các tình huống hàng ngày. Thông thường, rối loạn lo âu bao gồm các đợt lặp đi lặp lại của cảm giác lo lắng và sợ hãi đột ngột, thậm chí có thể có những cơn hoảng loạn trong vài phút
Các triệu chứng lo âu phổ biến như: Cảm thấy hồi hộp, bồn chồn hoặc căng thẳng
- Có cảm giác nguy hiểm sắp đến, hoảng loạn hoặc lo sợ điều tệ hại
- Nhịp tim tăng; Thở nhanh (thở dốc); Đổ mồ hôi, run rẩy
- Cảm thấy yếu ớt hoặc mệt mỏi
- Khó tập trung hoặc suy nghĩ về bất cứ điều gì ngoài mối lo hiện tại
- Khó ngủ
- Rối loạn tiêu hóa
- Khó kiểm soát sự lo lắng; Có xu hướng tránh né những thứ gây ra lo âu.
Lo lắng, căng thẳng kéo dài ảnh hưởng tới triệu chứng cơ thể là kết quả của các xung thần kinh tăng cao xuất phát từ não.
Ví dụ, một bệnh nhân khác bị rối loạn tiêu hóa có thể cảm thấy lo lắng, điều này làm tăng độ nhạy cảm của ruột và khiến các triệu chứng lại càng xảy ra thường xuyên hơn.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Nên đến khám khi các triệu chứng thể chất dai dẳng hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày. Càng được giúp đỡ sớm, càng dễ phá vỡ vòng luẩn quẩn của căng thẳng và lo âu.
Một số triệu chứng cần được đánh giá khẩn cấp hơn như Đau ngực, khó thở, ngất xỉu, nhịp tim rất nhanh, chóng mặt nặng, lú lẫn hoặc các triệu chứng thần kinh cần luôn được coi trọng vì chúng có thể báo hiệu tình trạng khẩn cấp y tế chứ không chỉ là căng thẳng.Chuẩn bị gì trước khi đến khám
Có thể chuẩn bị gì trước khi gặp Bác sĩ?
Trước khi gặp bác sĩ, bệnh nhân nên ghi lại triệu chứng và các mốc thời gian xảy ra, bao gồm: triệu chứng gì xảy ra, ở đâu, bắt đầu khi nào, kéo dài bao lâu, xảy ra thường xuyên ra sao, và điều gì có vẻ gây ra hoặc làm giảm bớt chúng.
Cũng nên ghi lại bối cảnh cảm xúc và tình huống — ví dụ, triệu chứng có nặng hơn khi áp lực công việc, xung đột gia đình, thiếu ngủ, dùng caffeine hoặc sau các sự kiện cuộc sống cụ thể không.
Bệnh nhân nên mang theo:
- Liệt kê các thuốc, vitamin, thảo dược và thực phẩm bổ sung đang dùng kèm liều lượng (nếu có)
- Tiền sử bệnh, bao gồm các chẩn đoán trước đây (đặc biệt là bệnh lý tim mạch, gan, thận…), phẫu thuật, dị ứng và tiền sử gia đình
Cuối cùng, hãy viết sẵn các câu hỏi trước buổi hẹn, chẳng hạn: “Còn nguyên nhân nào khác có thể gây ra các triệu chứng này không?”, “Tôi có cần xét nghiệm không?”, “Căng thẳng có đang làm tình trạng này tệ hơn không?”, “Tôi nên làm gì nếu nó xảy ra lại?”, và “Dấu hiệu cảnh báo nào cần tôi đến cấp cứu?”.
Bạn cũng có thể tự đánh giá sức khỏe tinh thần của mình bằng một số bài trắc nghiệm về sức khoẻ tâm lý như GAD-7 (bài trắc nghiệm chuẩn được sử dụng rộng rãi để tự kiểm tra rối loạn lo âu). Tham khảo tại: https://grapsy.vn/benh-nhan/
Các công cụ này không thay thế chẩn đoán y khoa, nhưng giúp bạn nhận diện sớm mức độ lo âu và có cơ sở để trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ khi cần thiết. Bạn cũng có thể đặt câu hỏi này khi đi khám sức khoẻ tổng quát định kỳ
Bác sĩ có thể kiểm tra những gì
Bác sĩ thường bắt đầu bằng cách hỏi chi tiết về các triệu chứng và sức khỏe tổng quát. Tùy thuộc vào trường hợp, họ có thể khám tim, phổi, bụng, hệ thần kinh hoặc da, và có thể chỉ định xét nghiệm máu hoặc các xét nghiệm khác để loại trừ nguyên nhân y tế.
Nếu đánh giá thể chất không phát hiện nguyên nhân nguy hiểm, bác sĩ có thể xem xét căng thẳng, lo âu, trầm cảm hoặc mô hình tâm thể như một phần của giải thích. Điều đó không có nghĩa là các triệu chứng “không có thật”. Nó có nghĩa là cơ thể có thể đang phản ứng mạnh mẽ với căng thẳng cảm xúc, và cả điều trị thể chất lẫn tâm lý đều có thể giúp ích.
Lưu ý về thuốc
Nếu được kê đơn thuốc, bệnh nhân cần dùng đúng theo chỉ dẫn. Không tự ý thay đổi liều lượng, ngừng thuốc đột ngột hoặc dùng thuốc của người khác. Nhiều loại thuốc (như chống trầm cảm SSRI, SNRI) dùng cho lo âu, trầm cảm cần thời gian để phát huy tác dụng lâu dài, tránh tái phát.
Bệnh nhân nên hỏi: thuốc mất bao lâu để bắt đầu có tác dụng, tác dụng phụ thường gặp là gì, và khi nào cần tái khám. Một số thuốc có thể gây tác dụng phụ buồn ngủ, chóng mặt, buồn nôn, rối loạn tiêu hóa hoặc thay đổi khẩu vị, đặc biệt trong giai đoạn đầu điều trị. Việc hiểu về các để có thể kiên trì sử dụng thuốc, không bỏ thuốc là rất quan trọng.
Một số thuốc nhóm benzodiazepin không điển hình như hoạt chất tofisopam có thể được sử dụng hỗ trợ trong điều trị lo âu mà không gây buồn ngủ, ngầy ngật trong ngày.
Điều chỉnh lối sống
Ngủ đủ giấc, hoạt động thể chất, uống đủ nước, giảm caffeine và duy trì thói quen hàng ngày ổn định đều có thể giúp giảm phản ứng căng thẳng của cơ thể. Các bài tập thở, luyện tập thư giãn và liệu pháp tâm lý cũng có thể giảm mức độ triệu chứng và cải thiện khả năng đối phó.
Các bước quản lý căng thẳng đơn giản có thể hiệu quả đáng ngạc nhiên khi thực hiện nhất quán, kiên trì — đi bộ, kéo giãn cơ, chánh niệm, viết nhật ký, trò chuyện với người tin tưởng hoặc hạn chế tiếp xúc với các tác nhân gây căng thẳng. Những thay đổi nhỏ hàng ngày thường có tác động lớn hơn cả những nỗ lực lớn nhưng lại không thường xuyên.
Thông điệp dành cho bệnh nhân
Khi bệnh nhân hiểu được mối liên hệ giữa thân và tâm, họ có xu hướng tìm kiếm sự giúp đỡ sớm hơn, tuân thủ kế hoạch điều trị tốt hơn và tránh được nỗi sợ hãi không cần thiết. Kết quả tốt nhất thường đến từ sự kết hợp giữa đánh giá y tế, quản lý căng thẳng và tái khám khi cần thiết.
Chăm sóc sức khỏe không chỉ là điều trị cơ thể, mà còn là lắng nghe cảm xúc của chính mình.
Đôi khi, chỉ cần mở lời với một câu hỏi đơn giản với bác sĩ như “Liệu stress, lo âu có đang ảnh hưởng đến tôi không?” cũng có thể là bước khởi đầu cho sự thấu hiểu để chăm sóc sức khỏe toàn diện hơn.
Hãy mở lời – vì bạn xứng đáng được lắng nghe và thấu hiểu.
Dược sĩ CK1. Nghiêm Thị Thanh Vân – Trưởng khoa Dược Bệnh viện Hoàn Mỹ Thủ Đức
Nguồn tài liệu tham khảo:
Yi, S., Hu, X., Wang, C., Ge, J., Ma, Z., & Zhao, Y. (2024). Psychosomatic health status and corresponding comorbid network analysis of college students in traditional Chinese medicine schools. Frontiers in Psychiatry, 15.
Anxiety disorders – Symptoms and causes. (2026). Mayo Clinic; . https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/anxiety/symptoms-causes/syc-20350961
Marks, H. (2022, October 2). Stress Symptoms. WebMD. https://www.webmd.com/balance/stress-management/stress-symptoms-effects_of-stress-on-the-body