Trong bối cảnh chăm sóc sức khỏe ban đầu ngày càng được đẩy mạnh, bác sĩ đa khoa (BSĐK) đóng vai trò quan trọng và là nơi tiếp xúc đầu tiên với những bệnh nhân gặp stress hoặc các vấn đề sức khỏe tâm thần. Các số liệu ước tính cho thấy khoảng 30% bệnh nhân đến khám tại phòng khám đa khoa có các vấn đề liên quan đến sức khỏe tâm thần.
Để giải quyết hiệu quả các vấn đề này trong khoảng thời gian có hạn, BSĐK cần sự kết hợp giữa:
- Kỹ năng giao tiếp tinh tế
- Các công cụ đánh giá có cấu trúc
- Các chiến lược can thiệp ngắn hạn
Vai trò của các thang đo trong chăm sóc sức khỏe ban đầu
Việc sử dụng các thang đo trong chăm sóc sức khỏe ban đầu đóng vai trò là công cụ bổ trợ quan trọng cho đánh giá lâm sàng. Các thang đo giúp bác sĩ:
- Sàng lọc
- Hỗ trợ chẩn đoán
- Theo dõi tiến trình điều trị các rối loạn tâm thần
Các công cụ này thường được thiết kế hiệu quả về thời gian:
- Khoảng 5–10 phút để hoàn thành
- Thêm vài phút để đánh giá kết quả
Tuy quan trọng, các thang đo không thể thay thế cho một cuộc đánh giá lâm sàng đầy đủ và cần được sử dụng kết hợp với khai thác tiền sử chi tiết và khám lâm sàng.
Các thang đo phổ biến theo nhóm rối loạn tâm thần
Rối loạn trầm cảm
- PHQ-2 và PHQ-9 (Patient Health Questionnaire)
PHQ-2 bao gồm hai câu hỏi đầu tiên của thang PHQ-9, tập trung vào hai triệu chứng cốt lõi của trầm cảm trong hai tuần qua: khí sắc trầm buồn và sự mất hứng thú. Đây là bước sàng lọc nhanh ban đầu để nhận diện bệnh nhân cần đánh giá sâu hơn.
PHQ-9 là bộ công cụ gồm 9 câu hỏi, được sử dụng rộng rãi để nhận diện rối loạn trầm cảm ở nhiều đối tượng khác nhau, bao gồm thanh thiếu niên và người trưởng thành. Thang đo này giúp đánh giá mức độ nghiêm trọng, theo dõi điều trị và bao gồm một câu hỏi quan trọng về ý tưởng tự sát.
- GDS (Geriatric Depression Scale)
Thang đo trầm cảm dành riêng cho người cao tuổi (phiên bản 15 câu hỏi) giúp bác sĩ nhận diện bệnh lý này ở những bệnh nhân có thể biểu hiện triệu chứng không điển hình (như đau nhức cơ thể thay vì buồn bã).
Rối loạn lo âu
GAD-2 và GAD-7 (Generalized Anxiety Disorder)
Thang GAD-2 bao gồm hai câu hỏi đầu tiên của thang GAD-7, hoạt động như một bước sàng lọc nhanh ban đầu, giúp bác sĩ nhanh chóng lọc ra những bệnh nhân đang có biểu hiện lo âu quá mức cần được quan tâm. Nếu bệnh nhân có kết quả “dương tính” ở hai câu hỏi đầu tiên, đây là tín hiệu để bác sĩ tiến hành đánh giá chuyên sâu hơn, chẳng hạn như yêu cầu hoàn thành nốt các mục còn lại của thang GAD-7 hoặc thực hiện một cuộc phỏng vấn lâm sàng đầy đủ để sàng lọc nhanh rối loạn lo âu lan tỏa và các triệu chứng lo âu đi kèm.
Rối loạn lưỡng cực
- MDQ (Mood Disorder Questionnaire)
Công cụ tự báo cáo gồm 13 mục giúp xác định các rối loạn phổ lưỡng cực. Nếu bệnh nhân xác nhận có từ 7 triệu chứng trở lên xảy ra cùng lúc và gây suy giảm chức năng mức độ trung bình đến nặng, kết quả được coi là dương tính.
Triệu chứng cơ thể
PHQ-15
Được sử dụng để đánh giá mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng cơ thể, trước đây thường được gọi là các triệu chứng không giải thích được về mặt y khoa (MUS).
Lạm dụng chất
- AUDIT (Alcohol Use Disorders Identification Test)
Được coi là công cụ tốt nhất để sàng lọc các vấn đề liên quan đến rối loạn sử dụng rượu trong chăm sóc ban đầu.
Đánh giá tự sát
- SAD PERSONS
Là một công cụ lâm sàng được thiết kế để đánh giá nguy cơ tự sát dựa trên 10 yếu tố nguy cơ. Nó thường được dùng trong cấp cứu hoặc chăm sóc ban đầu để hỗ trợ bác sĩ nhận diện bệnh nhân có nguy cơ cao. - C-SSRS (Columbia–Suicide Severity Rating Scale)
Là thang đo nguy cơ tự sát đã được chuẩn hóa. Tuy nhiên, độ nhạy và khả năng dự báo hành vi tự sát còn hạn chế.
Nhìn chung, các thang đo chủ yếu hữu ích trong việc cấu trúc hóa cuộc hội thoại và nên được sử dụng phối hợp với đánh giá lâm sàng của bác sĩ, đồng thời chú trọng xây dựng kế hoạch an toàn cho bệnh nhân.
ThS.BS. Trương Quốc Thọ – Giảng viên Bộ môn Tâm thần Đại học Y Dược TP.HCM
Việc chú trọng sức khoẻ tinh thần là 1 bước tiến quan trọng trong đánh giá sức khoẻ toàn diện của bệnh nhân. Grapsy.vn là trang web cung cấp các bài viết chuyên môn và các trắc nghiệm hỗ trợ sàng lọc sức khoẻ tinh thần cho người bệnh.
Nội dung bài viết trong khuôn khổ hợp tác chuyên môn trong chương trình “Care to ask – Ask to care: Mở lời để được thấu hiểu – Thấu hiểu để đồng hành” với EGIS.
Tài liệu tham khảo:
- Ball SJ, Moulton L. What Do I Say Next? Everyday Mental Health Conversations in Primary Care: A Practical Guide. Boca Raton (FL): CRC Press; 2024.
- Carvalho, André F., and Roger S. McIntyre (eds), Mental Disorders in Primary Care: A Guide to their Evaluation and Management.Oxford Academic; 2017.
- Stern TA, Wilens TE, Fava M. Massachusetts General Hospital Comprehensive Clinical Psychiatry. 3rd ed. Philadelphia: Elsevier; 2024.