Theo Tổ chức Y tế Thế giới WHO (1946), sức khỏe là trạng thái khỏe mạnh toàn diện, và toàn diện là bao gồm: Sức khoẻ thể chất & Sức khoẻ tinh thần, xã hội.
Điều này có nghĩa là: Một người khoẻ mạnh không chỉ đơn giản là không có bệnh tật hoặc tổn thương cơ thể. Mà người đó phải có sự khoẻ mạnh về tinh thần.
Trên nền tảng quan điểm này, năm 2004, Tổ chức Y tế Thế giới tiếp tục nêu rõ rằng: sức khỏe tinh thần là trạng thái trong đó mỗi cá nhân có khả năng:
- Nhận thức được năng lực của bản thân,
- Có thể ứng phó với các căng thẳng của đời sống,
- Làm việc một cách hiệu quả và tham gia đóng góp cho cộng đồng.
Trong thực hành y khoa, nhiều người bệnh đến khám vì các triệu chứng cơ thể kéo dài và tái đi tái lại, nhưng các xét nghiệm và thăm dò lại không tìm thấy tổn thương thực thể rõ ràng trên cơ thể. Một tỷ lệ đáng kể trong số những bệnh nhân này là có liên quan đến stress, lo âu hoặc trầm cảm chưa được nhận diện. Điều này cho thấy:
“Chăm sóc sức khỏe tinh thần không phải là một lĩnh vực tách biệt với chăm sóc y tế nói chung, mà cần được lồng ghép trong chăm sóc sức khoẻ toàn diện”
Thực trạng stress, lo âu và trầm cảm tại Việt Nam
Theo báo cáo của WHO, trầm cảm và lo âu đã là những rối loạn tâm thần phổ biến hàng đầu trên toàn cầu từ trước đại dịch COVID-19, với khoảng 1 trong 8 người từng trải qua ít nhất một rối loạn tâm thần trong đời.
Sau đại dịch COVID-19, WHO ghi nhận tỷ lệ trầm cảm và lo âu trên toàn cầu tăng trên 25% so với giai đoạn trước đại dịch.
Tại Việt Nam, các nghiên cứu dịch tễ học cắt ngang thực hiện trong giai đoạn 2020–2022, thực hiện chủ yếu tại các đô thị lớn và tại các trường đại học cho thấy:
– Trầm cảm ở người trưởng thành: khoảng 12–13%
– Lo âu: khoảng 18–20%
– Stress kéo dài: trên 10%
Thanh thiếu niên và sinh viên đặc biệt trong giai đoạn chịu ảnh hưởng của đại dịch COVID-19, ghi nhận tỷ lệ cao hơn so với các khảo sát trước năm 2020.
Tại nhiều quốc gia, đặc biệt ở các nước có thu nhập thấp và trung bình: Các vấn đề liên quan đến stress, lo âu và trầm cảm thường chưa được nhận diện và can thiệp và kịp thời trong hệ thống chăm sóc sức khỏe.
Những rào cản phổ biến bao gồm:
- Nhận thức cộng đồng còn hạn chế
- Tâm lý kỳ thị vẫn tồn tại
- Khả năng tiếp cận dịch vụ chuyên khoa chưa đồng đều
- Tình trạng thiếu hụt nhân lực được đào tạo về sức khỏe tinh thần.
- Triệu chứng thường biểu hiện qua các triệu chứng cơ thể, dẫn đến việc người bệnh chỉ đi khám khi các triệu chứng kéo dài hoặc khi việc học tập, lao động và tham gia xã hội bị ảnh hưởng.
Các triệu chứng cơ thể nào có liên quan đến stress, lo âu và trầm cảm
Stress và lo âu không chỉ được xem là các trạng thái tâm lý. Stress và lo âu kéo dài có thể gây rối loạn điều hòa thần kinh – nội tiết và hệ thần kinh tự chủ. Hậu quả là các triệu chứng cơ thể xuất hiện ở nhiều cơ quan khác nhau.
Các biểu hiện thường gặp bao gồm:
– Tim mạch chức năng: hồi hộp, đánh trống ngực, khó thở, đau ngực không điển hình
– Tiêu hóa: đầy bụng, buồn nôn, đau thượng vị, tiêu chảy hoặc táo bón
– Thần kinh – cơ: đau đầu căng thẳng, chóng mặt, run, các cảm giác dị cảm
– Rối loạn giấc ngủ: khó ngủ, giấc ngủ không duy trì, thức giấc sớm
– Mệt mỏi kéo dài, giảm năng lượng, hoặc cảm giác kiệt sức không tương xứng với mức độ hoạt động thể lực.
Nói một cách khoa học về cơ chế sinh học, các nghiên cứu cho thấy stress và lo âu có liên quan đến rối loạn điều hòa các hệ thống thần kinh – nội tiết và thần kinh tự chủ, đặc biệt là trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận, đồng thời đi kèm với sự hoạt hóa của các đáp ứng viêm mạn tính.
Các biểu hiện cơ thể liên quan đến stress và lo âu sẽ khác nhau về mức độ, biểu hiện và diễn tiến theo thời gian giữa các bệnh nhân. Nhiều bằng chứng cho thấy các triệu chứng này có thể cải thiện khi các yếu tố tâm lý và điều kiện sinh hoạt được điều chỉnh phù hợp.
Điều này nhấn mạnh tính chất có thể can thiệp của các trạng thái stress và lo âu trong thực hành lâm sàng.
Tầm quan trọng của sức khỏe tinh thần: Ảnh hưởng hai chiều giữa sức khỏe tinh thần và bệnh lý cơ thể
Nhiều nghiên cứu dịch tễ học và sinh học thần kinh đã ghi nhận rằng stress mạn tính và các trạng thái lo âu kéo dài có liên quan đến nguy cơ gia tăng hoặc làm nặng thêm một số bệnh lý cơ thể, bao gồm:
- Tăng huyết áp
- Bệnh tim mạch
- Rối loạn chuyển hóa
- Các hội chứng đau mạn tính
- Một số rối loạn miễn dịch
Các cơ chế được đề xuất trong y văn bao gồm:
- Sự thay đổi điều hòa của trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận
- Tình trạng tăng cortisol kéo dài
- Biến đổi đáp ứng viêm
- Những thay đổi trong hành vi liên quan đến sức khỏe như:
- Giảm hoạt động thể lực
- Rối loạn giấc ngủ
- Chế độ dinh dưỡng không phù hợp
Những yếu tố này tương tác với nhau và có thể góp phần vào tiến trình bệnh lý ở nhiều hệ cơ quan khác nhau.
Ở chiều ngược lại, các bệnh lý cơ thể mạn tính như:
- Ung thư
- Đái tháo đường
- Bệnh tim mạch
- Các tình trạng đau kéo dài
cũng được ghi nhận là những yếu tố làm tăng nguy cơ xuất hiện các vấn đề sức khỏe tinh thần, đặc biệt là lo âu và trầm cảm.
Người bệnh mắc các bệnh lý mạn tính thường phải đối mặt đồng thời với:
- Triệu chứng thực thể
- Áp lực tâm lý
- Gánh nặng kinh tế
- Những thay đổi trong vai trò xã hội
Sự kết hợp của các yếu tố này có thể làm tăng nguy cơ lo âu và trầm cảm, đồng thời góp phần gây suy giảm chức năng nếu không được đánh giá và hỗ trợ phù hợp.
NHẤN TẠI ĐÂY ĐỂ LÀM BÀI TEST TỰ ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ LO ÂU
Một cuộc trò chuyện nhỏ có thể mở ra một hành trình chữa lành lớn.
Dù bạn đang lo âu, mệt mỏi hay đơn giản là thấy “không giống chính mình”, hãy mạnh dạn chia sẻ với bác sĩ trong bất kỳ buổi thăm khám sức khoẻ nào. Vì Sức khỏe tinh thần là một phần của sức khỏe toàn diện.
ThS.BS.Bùi Xuân Mạnh – Giảng viên Bộ môn Tâm thần – Đại học Y Dược TP.HCM
Tài liệu tham khảo:
- Tran QD, Vu TQC, Phan NQ. Depression prevalence in Vietnam during the COVID-19 pandemic: a systematic review and meta-analysis. Ethics Med Public Health. 2022;23:100806. doi:10.1016/j.jemep.2022.100806
- Trang LTT, Ngoc Le C, Chutipatana N, Shohaimi S, Suwanbamrung C. Prevalence and predictors of depression, anxiety, and stress among recovered COVID-19 patients in Vietnam. Rocz Panstw Zakl Hig. 2023;74(2):217-230. doi:10.32394/rpzh.2023.0261
- World Health Organization. Mental health: strengthening our response. World Health Organization. Accessed December 26, 2025. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response
- World Health Organization. Mental disorders. World Health Organization. Accessed December 26, 2025. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-disorders
- American Psychiatric Association. Warning Signs of Mental Illness. Accessed December 26, 2025. https://www.psychiatry.org/patients-families/warning-signs-of-mental-illness
Nội dung bài viết trong khuôn khổ hợp tác chuyên môn trong chương trình “Care to ask – Mở lời để được thấu hiểu” với EGIS.