Y văn hiện nay mô tả mối liên hệ giữa sức khỏe tinh thần và bệnh lý cơ thể như một quá trình tương tác hai chiều, trong đó các yếu tố tinh thần và thể chất có thể ảnh hưởng lẫn nhau theo thời gian
Nếu không được phát hiện sớm và can thiệp phù hợp, sự tương tác này có thể:
- Duy trì tình trạng bệnh lý
- Hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh lý tổng thể
Tự tầm soát sức khỏe tinh thần: Hãy Mở lời để được thấu hiểu
Tự tầm soát sức khỏe tinh thần được hiểu là quá trình quan sát và nhận diện sớm những thay đổi trong cảm xúc, nhận thức và mức độ duy trì các hoạt động sinh hoạt hằng ngày. Mục tiêu của quá trình này không phải là tự chẩn đoán, mà nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu gợi ý, từ đó chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ y tế khi cần thiết.
Trong thực hành lâm sàng và y tế cộng đồng, một số biểu hiện dưới đây thường được xem là những tín hiệu cần được lưu ý, bao gồm:
- Cảm giác căng thẳng hoặc lo âu kéo dài, không gắn với một nguyên nhân cụ thể
- Rối loạn giấc ngủ kéo dài, bao gồm khó khởi phát giấc ngủ, giấc ngủ không có tính hồi phục hoặc thức giấc sớm
- Mệt mỏi dai dẳng, kèm theo giảm hứng thú đối với các hoạt động thường ngày
- Khó tập trung hoặc suy giảm hiệu quả trong học tập và lao động
- Các triệu chứng cơ thể xuất hiện lặp lại, chưa xác định được nguyên nhân thực thể rõ ràng
Việc nhận diện những biểu hiện này có ý nghĩa quan trọng trong việc mở ra cơ hội tiếp cận hỗ trợ sớm, thay vì trì hoãn cho đến khi các triệu chứng trở nên nặng hơn hoặc gây suy giảm rõ rệt chức năng học tập, lao động và sinh hoạt xã hội.
Phân biệt stress, lo âu, trầm cảm
Trong khung khái niệm của sức khỏe tinh thần:
- Stress được hiểu là phản ứng sinh lý và tâm lý của cơ thể trước các yêu cầu hoặc thách thức từ môi trường, và ở mức độ nhất định có thể mang tính thích nghi
- Lo âu là trạng thái hướng về mối đe dọa trong tương lai, thường đi kèm với tăng cảnh giác, căng cơ và xu hướng né tránh; khác với sợ hãi là phản ứng tức thời trước mối nguy hiện hữu
- Trầm cảm là một rối loạn khí sắc đặc trưng bởi:
- Khí sắc trầm kéo dài
- Mất hứng thú
- Suy giảm năng lượng
- Các thay đổi về nhận thức và hành vi
- Thời gian tồn tại ít nhất 2 tuần
- Kèm theo suy giảm chức năng rõ rệt trong sinh hoạt, học tập hoặc lao động
Việc phân biệt rõ stress, lo âu và trầm cảm có ý nghĩa quan trọng trong thực hành lâm sàng, giúp:
- Định hướng đánh giá toàn diện
- Lựa chọn các chiến lược can thiệp phù hợp
- Hỗ trợ tiếp cận chăm sóc tích hợp giữa sức khỏe tinh thần và sức khỏe thể chất
Các công cụ sàng lọc hỗ trợ tự đánh giá ban đầu
Trong bối cảnh lâm sàng và cộng đồng, một số bộ trắc nghiệm sàng lọc ngắn đã được chuẩn hóa có thể hỗ trợ quá trình tự đánh giá ban đầu. Các công cụ thường được sử dụng bao gồm:
- Thang đo rối loạn lo âu lan tỏa 7 mục (Generalized Anxiety Disorder 7-item Scale – GAD-7)
NHẤN TẠI ĐÂY ĐỂ LÀM BÀI TEST TỰ ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ LO ÂU
- Thang đo trầm cảm PHQ-9 (Patient Health Questionnaire-9)
- Thang đo stress cảm nhận (Perceived Stress Scale – PSS)
Những thang đo này không thay thế cho chẩn đoán lâm sàng, nhưng giúp chuẩn hóa việc ghi nhận các triệu chứng do người bệnh tự báo cáo. Qua đó, các công cụ này hỗ trợ quá trình đánh giá ban đầu và tạo cơ sở cho trao đổi có định hướng với bác sĩ lâm sàng hoặc chuyên gia Tâm thần.
Việc chủ động trao đổi các biểu hiện tâm lý và cơ thể với bác sĩ lâm sàng đang trực tiếp theo dõi và điều trị, bất kể chuyên khoa, được xem là bước khởi đầu có ý nghĩa quan trọng trong quá trình chăm sóc toàn diện. Cách tiếp cận này góp phần tăng cường vai trò của các chuyên khoa ngoài Tâm thần trong phát hiện sớm và định hướng can thiệp các vấn đề sức khỏe tinh thần trong thực hành y khoa hiện nay.
Stress, lo âu và trầm cảm là những tình trạng đã có các phương pháp can thiệp được chứng minh là hiệu quả. Khi được đánh giá đầy đủ và tiếp cận điều trị phù hợp, phần lớn người bệnh có khả năng:
- Cải thiện chức năng
- Duy trì ổn định các hoạt động học tập
- Duy trì khả năng lao động
- Tiếp tục tham gia các hoạt động xã hội
Vì vậy, hãy Mở lời để được thấu hiểu trong mọi buổi thăm khám, bắt đầu bằng việc hiểu thêm về sưc khoẻ tâm lý của bản thân để được đánh giá toàn diện. Việc chủ động trao đổi với bác sĩ, kể cả ngoài chuyên khoa Tâm thần, là bước quan trọng để được đánh giá và hỗ trợ kịp thời.
ThS.BS.Bùi Xuân Mạnh – Giảng viên Bộ môn Tâm thần – Đại học Y Dược TP.HCM
Nội dung bài viết trong khuôn khổ hợp tác chuyên môn trong chương trình “Care to ask – Mở lời để được thấu hiểu” với EGIS.
Tài liệu tham khảo:
- Tran QD, Vu TQC, Phan NQ. Depression prevalence in Vietnam during the COVID-19 pandemic: a systematic review and meta-analysis. Ethics Med Public Health. 2022;23:100806. doi:10.1016/j.jemep.2022.100806
- Trang LTT, Ngoc Le C, Chutipatana N, Shohaimi S, Suwanbamrung C. Prevalence and predictors of depression, anxiety, and stress among recovered COVID-19 patients in Vietnam. Rocz Panstw Zakl Hig. 2023;74(2):217-230. doi:10.32394/rpzh.2023.0261
- World Health Organization. Mental health: strengthening our response. World Health Organization. Accessed December 26, 2025. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response
- World Health Organization. Mental disorders. World Health Organization. Accessed December 26, 2025. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-disorders
- American Psychiatric Association. Warning Signs of Mental Illness. Accessed December 26, 2025. https://www.psychiatry.org/patients-families/warning-signs-of-mental-illness